Niejedna czy nie jedna – jak to poprawnie zapisać?

Podchwytliwe, zdradliwe, częste – takie właśnie jest wyrażenie „niejedna”. W polszczyźnie wygląda niewinnie, a potrafi rozłożyć na łopatki nawet całkiem sprawnych użytkowników języka. Warto je jednak oswoić, bo od zapisu „niejedna” i „nie jedna” naprawdę zmienia się sens zdania. Kilka prostych testów i przykładów wystarczy, by przestać się nad tym zastanawiać przy każdym eseju, rozprawce czy mailu do nauczyciela.

„Niejedna” – co to w ogóle znaczy?

Na początek warto uporządkować znaczenie. Forma „niejedna” pisana łącznie to nie jest „nie + jedna”, tylko jedno słowo o własnym sensie. Nie chodzi o liczbę, ale o ogólną ilość: zazwyczaj „wiele”, „sporo”, „więcej niż jedna”.

Przykłady:

• Niejedna osoba miała z tym problem. (= wiele osób)
• To niejedna trudna sytuacja w jego życiu. (= wiele trudnych sytuacji)
• Niejedna uczennica spanikowała na tym sprawdzianie. (= wiele uczennic)

Widać, że w każdym z tych zdań chodzi raczej o „sporo”, „wiele”, a nie o konkretną liczbę „jeden”. Dlatego w takim znaczeniu używa się pisowni łącznej.

Niejedna (łącznie) znaczy zwykle: wiele, sporo, więcej niż jedna – i nie podkreśla konkretnej liczby.

Kiedy pisać „niejedna” łącznie

Łączna pisownia pojawia się w dwóch głównych sytuacjach: gdy „niejedna” zachowuje się jak przymiotnik („wiele”), oraz gdy pełni funkcję zaimka („wielu ludzi”). W obu przypadkach sens jest podobny: „sporo”, „wielu”.

„Niejedna” jako przymiotnik: „wiele, liczne”

Tutaj „niejedna” da się z łatwością podmienić na inne określenie ilości, np. „wiele”, „liczne”, „sporo”. Zwykle stoi przed rzeczownikiem.

Przykłady:

• Niejedna książka z tej listy jest naprawdę trudna. (= wiele książek)
• To była niejedna wpadka na egzaminie. (= liczne wpadki)
• W historii zdarzyła się niejedna wojna. (= wiele wojen)

Prosty test: jeśli zamiast „niejedna” można wstawić „wiele” i zdanie dalej brzmi sensownie, pisownia łączna jest zazwyczaj właściwa.

Test w praktyce:

• Niejedna osoba się na tym przejechała. → Wiele osób się na tym przejechało. ✔
• *Nie jedna osoba się na tym przejechała. → Nie jedna osoba się na tym przejechała (brzmi jak podkreślenie liczby). ✖ w tym znaczeniu

„Niejedna” jako zaimek: „wielu z nich”

Często „niejedna” występuje samodzielnie, bez rzeczownika, ale wiadomo, o kogo chodzi. Wtedy pełni funkcję zaimka liczebnego: „wielu z nich”, „sporo osób”.

Przykłady:

• Na tym zadaniu poległa niejedna. (= niejedna osoba, wiele osób)
• W podobnej sytuacji załamał się już niejeden. (= niejeden człowiek)
• Taki błąd popełniła niejedna w klasie. (= niejedna uczennica)

Znów można wykonać prosty test: zastąpienie „niejedna” wyrażeniem „wielu z nich” powinno zachować sens zdania:

• Niejedna zwątpi w połowie drogi. → Wielu zwątpi w połowie drogi. ✔

Jeśli zdanie po takiej podmianie brzmi naturalnie, zazwyczaj należy wybrać pisownię łączną.

Kiedy pisać „nie jedna” rozdzielnie

Rozdzielna pisownia pojawia się wtedy, gdy w zdaniu naprawdę chodzi o liczbę „jedna”, a „nie” tylko ją neguje albo mocno podkreśla. W takim wypadku „jedna” pozostaje zwykłym liczebnikiem głównym, a nie częścią zrostu o znaczeniu „wiele”.

„Nie jedna, lecz…” – przeciwstawienie

Najbardziej oczywista sytuacja to konstrukcje z wyraźnym przeciwstawieniem. W zdaniu wprost pojawia się opozycja: „nie jedna, ale dwie / trzy / wiele / jakaś inna liczba”.

Przykłady:

• To była nie jedna, ale trzy poważne pomyłki.
• Na liście jest nie jedna, tylko pięć pozycji.
• Próbował nie jeden, lecz kilkunastu uczniów.

W takich zdaniach nikt nie myśli o „wielu” w sensie ogólnym, tylko o konkretnym porównaniu liczbowym. Podstawą jest tu liczebnik „jeden”, zaprzeczony cząstką „nie”.

„Nie jedna” z mocnym akcentem liczby

Druga grupa to zdania, w których może nie ma wprost „ale dwie / trzy”, ale wyraźnie czuć, że chodzi o podkreślenie liczby. Często da się to rozszerzyć w myślach: „nie jedna, ale więcej”.

Przykłady:

• To już nie jedna uwaga w dzienniku. (w domyśle: ale kilka)
• Do szkoły przyjechała nie jedna delegacja. (można dopowiedzieć: „ale wiele”)
• To nie jedna zmiana w regulaminie. (wyraźnie: więcej niż jedna)

W takich zdaniach sens „wiele” jest bliski, ale konstrukcja myślowa idzie od konkretnej liczby: „to nie jest jedna, tylko co najmniej dwie”. Dlatego dopuszcza się (a często wręcz zaleca) pisownię rozdzielną.

„Nie jedna” rozdzielnie, gdy da się naturalnie dopowiedzieć: „ale dwie, trzy, kilka, więcej”.

Jak odróżnić „niejedna” od „nie jedna” – szybkie testy

W praktyce największy problem sprawia rozróżnienie, czy w zdaniu chodzi o „wiele” (pisownia łączna), czy o podkreślenie liczby (pisownia rozdzielna). Poniżej kilka prostych testów do użycia „w locie”, np. podczas pisania wypracowania.

Test 1: zamiana na „wiele”

Jeśli można bez większego problemu podmienić wyrażenie na „wiele” lub „sporo” i sens zdania się nie zmienia, zwykle wybiera się „niejedna” łącznie.

• Niejedna osoba się pomyli. → Wiele osób się pomyli. ✔ łącznie
• To nie jedna osoba się pomyliła. → To wiele osób się pomyliło. (sens się trochę przesuwa, brak wyraźnego kontrastu) – trzeba się zastanowić nad kontekstem.

Jeśli po podmianie tekst brzmi nienaturalnie albo gubi się zamierzony nacisk na liczbie „jedna”, pisownia rozdzielna może być właściwsza.

Test 2: dopowiedzenie „ale dwie, trzy, kilka”

W myślach można spróbować dorzucić przeciwstawienie:

• To nie jedna uwaga w dzienniku… → To nie jedna uwaga w dzienniku, ale kilka. ✔ rozdzielnie
• Niejedna osoba miała z tym kłopot… → *Niejedna osoba miała z tym kłopot, ale kilka. ✖ brzmi dziwnie, lepiej: „wiele osób” → raczej łącznie

Jeśli przeciwstawienie „ale kilka / dwie / trzy” brzmi naturalnie, zwykle chodzi o „nie jedna” rozdzielnie.

Typowe pułapki w szkolnych tekstach

W pracach szkolnych pojawia się kilka powtarzalnych sytuacji, w których wyrażenie „niejedna / nie jedna” szczególnie lubi wprowadzać zamieszanie.

1. Opisy bohaterów literackich

Przykład:

Niejedna osoba na miejscu bohatera poddałaby się.

Zazwyczaj chodzi o „wiele osób”, więc pisownia łączna będzie naturalniejsza.

2. Rozważania ogólne

Przykład:

Niejeden człowiek wierzy, że pieniądze dają szczęście.