Dla tego czy dlatego – poprawny zapis i przykłady użycia

W szkole powtarza się zwykle, że wyrażenia podobne fonetycznie pisze się razem, gdy tworzą nowe znaczenie, i osobno, gdy są zlepkiem dwóch niezależnych słów. W praktyce „dlatego” i „dla tego” dość często łamią to intuicyjne wyczucie, bo brzmią tak samo, a różnica w funkcji jest mało oczywista. W efekcie w wypracowaniach, mailach i nawet oficjalnych pismach pojawiają się formy, które od razu zdradzają pośpiech lub brak pewności językowej. Dobra wiadomość: wystarczy kilka prostych testów, by bez wahania odróżniać poprawny zapis. Poniżej konkretne zasady, przykłady i krótkie ćwiczenia do samodzielnego sprawdzenia się.

„Dlatego” i „dla tego” – ogólna zasada

Najpierw najprostsza reguła robocza: „dlatego” zwykle pisze się razem, bo pełni funkcję spójnika przyczyny lub skutku. Łączy zdania i wskazuje związek przyczynowo-skutkowy.

„Dla tego” pisze się osobno, gdy jest to dosłownie przyimek „dla” i zaimek wskazujący „tego”, odnoszący się do jakiegoś rzeczownika. Wtedy nie łączy dwóch zdań, ale określa, dla kogo lub dla czego coś jest robione.

Najważniejsza różnica: „dlatego” = „z tego powodu”; „dla tego” = „dla tego chłopaka / dla tego zadania / dla tego celu”. Jeżeli da się wstawić rzeczownik – najpewniej chodzi o „dla tego”.

To punkt wyjścia. Dalej warto przyjrzeć się obu formom osobno.

Kiedy pisać „dlatego” – znaczenie i przykłady

„Dlatego” pełni rolę spójnika lub przysłówka i odpowiada na pytanie: „z jakiego powodu?”. Zazwyczaj rozpoczyna zdanie lub część zdania, w której mowa o skutku czegoś.

„Dlatego” jako spójnik przyczyny lub skutku

W najczęstszym użyciu „dlatego” występuje na początku zdania albo po przecinku i sygnalizuje skutek opisanej wcześniej sytuacji.

Przykłady:

Było bardzo głośno, dlatego nie udało się skupić.
Nie przygotowano się na lekcję, dlatego pojawiła się jedynka.
Nie lubi chemii, dlatego wybrał profil humanistyczny.

W każdym z tych zdań „dlatego” można bez szkody zamienić na „z tego powodu” lub „właśnie dlatego”, zachowując sens, choć brzmienie stanie się cięższe:

Było bardzo głośno, z tego powodu nie udało się skupić.

„Dlatego” w połączeniu z „że” i innymi spójnikami

Często w wypowiedziach pojawia się konstrukcja „dlatego że”, która również pisana jest rozłącznie, ale całe wyrażenie ma znaczenie zbliżone do „ponieważ”.

Przykłady:

Spóźniono się, dlatego że autobus nie przyjechał na czas.
Było trudno, dlatego że nikt wcześniej tego nie tłumaczył.

Tu ważne rozróżnienie: rozdziela się „dlatego” i „że”, ale „dlatego” nadal pisze się łącznie. Błąd „dla tego że” wygląda w tekście bardzo niechlujnie i od razu razi czytelnika.

Podobnie w zdaniach typu:

Nie przygotowano się, dlatego też wynik był słaby.
Nie uczono się systematycznie, dlatego więc trudno było zaliczyć egzamin.

Wszystkie te przykłady łączy jedna cecha: „dlatego” odnosi się do całej sytuacji opisanej wcześniej, nie do konkretnego rzeczownika.

Kiedy pisać „dla tego” – konstrukcja przyimkowa

W wyrażeniu „dla tego” mamy po prostu przyimek „dla” oraz zaimek wskazujący „tego”. Razem tworzą odpowiednik „dla tego konkretnego… (człowieka, celu, miejsca)” i zachowują pełną samodzielność składniową.

„Dla tego + rzeczownik” – schemat podstawowy

Najprościej rozpoznać poprawną postać „dla tego” po tym, że tuż po nim da się wstawić rzeczownik w rodzaju męskim lub nijakim.

Przykłady:

To zadanie jest trudne dla tego ucznia.
Prezent kupiono dla tego chłopaka, który siedzi w pierwszej ławce.
To ćwiczenie przygotowano specjalnie dla tego celu.
Trzeba znaleźć inną metodę dla tego przypadku.

Jeśli po „dla tego” da się naturalnie dopisać rzeczownik i całość nadal brzmi dobrze, pisownia rozdzielna jest właściwa.

Pułapki kontekstowe – kiedy łatwo o błąd

Najwięcej problemów sprawiają zdania, w których „dla tego” stoi na końcu wypowiedzi, bez wyraźnie podanego rzeczownika. Wtedy wiele osób odruchowo pisze „dlatego”.

Przykłady problematyczne:

To jest ważne właśnie dla tego.
Nie martw się, wszystko robi się dla tego.

Takie zdania są w ogóle stylistycznie słabe, bo urwany zostaje rzeczownik, do którego odnosi się „tego”. Poprawniej byłoby dopowiedzieć go wprost:

To jest ważne właśnie dla tego projektu.
Nie martw się, wszystko robi się dla tego dziecka.

Jeśli jednak z kontekstu jasno wynika, że „tego” zastępuje wcześniej użyty rzeczownik, zapis „dla tego” pozostaje uzasadniony:

Ucznia z pierwszej ławki bardzo lubią. Wszystko przygotowuje się właśnie dla tego.

Tu „tego” zastępuje „ucznia” i pełni typową funkcję zaimka. Gdyby wstawić „dlatego”, zdanie zmieniłoby znaczenie na przyczynowe (“z tego powodu”), co nie pasuje do kontekstu.

Jak odróżnić „dlatego” i „dla tego” w praktyce

Sama teoria szybko ulatuje, jeśli nie przełoży się jej na proste, automatyczne testy. Poniżej dwa najpraktyczniejsze sposoby.

Test zamiany na „z tego powodu”

Jeśli da się bezproblemowo wstawić w miejsce kłopotliwej formy wyrażenie „z tego powodu”, prawie zawsze chodzi o „dlatego”.

Przykłady:

Spóźniono się, dlatego nie wpuszczono już do sali.
→ Spóźniono się, z tego powodu nie wpuszczono już do sali. (sens zachowany, więc „dlatego”)
To prezent dla tego chłopaka.
→ To prezent z tego powodu chłopaka. (brzmi nienaturalnie – tu musi być „dla tego”)

Gdy zamiana na „z tego powodu” sprawia, że zdanie traci sens lub brzmi nienormalnie, należy rozważyć zapis rozdzielny.

Test pytania „dla kogo? dla czego?”

Drugi szybki sposób polega na zadaniu sobie pytania, na które odpowiada wyraz „dla…”.

Robi się to dla tego dziecka.
Pytanie: „dla kogo?” – odpowiedź: „dla tego (dziecka)”. Mowa o adresacie czynności, więc zapis rozdzielny.
Nie uczyło się, dlatego jest problem.
Tu nie da się sensownie zadać pytania „dla kogo? dla czego?”, za to pasuje „z jakiego powodu? – dlatego”. Czyli forma łączna.

Ten test jest szczególnie przydatny w dłuższych zdaniach, gdzie „dlatego” przesuwa się w środek wypowiedzenia i łatwo zgubić intuicję.

Typowe błędy uczniów i jak ich unikać

W szkolnych tekstach pojawia się kilka powtarzalnych schematów błędów. Świadoma obserwacja ich w swoich pracach pomaga szybko je wyeliminować.

Najczęstsze potknięcia:

„Dla tego że” zamiast „dlatego że”
Przykład błędny: „Nie przyszedł, dla tego że był chory.”
Powinno być: „Nie przyszedł, dlatego że był chory.”
„Dla tego” zamiast „dlatego” w roli spójnika
Błędne: „Była zła, dla tego nie odezwała się słowem.”
Poprawne: „Była zła, dlatego nie odezwała się słowem.”
„Dlatego” zamiast „dla tego” w znaczeniu „dla tego człowieka”
Błędne: „To prezent dlatego chłopaka.”
Poprawne: „To prezent dla tego chłopaka.”

Aby unikać tych potknięć, warto w trakcie pisania choćby na chwilę zatrzymać się przy fragmentach z „dla…”. Szybkie przepuszczenie zdań przez test „z tego powodu” lub pytanie „dla kogo?” potrafi wychwycić większość takich wpadek.

W szkolnych wypracowaniach błędy w „dlatego/dla tego” pojawiają się szczególnie często w pierwszych zdaniach akapitów, gdzie autor próbuje łączyć myśli: „Dla tego uważam, że…”. W takich miejscach niemal zawsze powinno być „Dlatego uważam, że…”.

Krótkie ćwiczenia utrwalające

Na koniec kilka prostych zdań do samodzielnego uzupełnienia. W każdym miejscu trzeba zdecydować: „dlatego” czy „dla tego”.

Nie przygotowano się na sprawdzian, _______ wynik nie był zaskoczeniem.
To zadanie jest za trudne _______ ucznia z pierwszej klasy.
Było cicho, _______ można się było skupić.
Kupiono prezent _______ kolegi, który odchodzi z klasy.
Nie lubi biegać, _______ wybrał inną dyscyplinę sportu.
To miejsce jest szczególnie ważne _______ miasta.

Proponowane rozwiązania:

Nie przygotowano się na sprawdzian, dlatego wynik nie był zaskoczeniem. („z tego powodu”)
To zadanie jest za trudne dla tego ucznia z pierwszej klasy. (pytanie: „dla kogo?”)
Było cicho, dlatego można się było skupić. („z tego powodu”)
Kupiono prezent dla tego kolegi, który odchodzi z klasy. („dla kogo?”)
Nie lubi biegać, dlatego wybrał inną dyscyplinę sportu. („z tego powodu”)
To miejsce jest szczególnie ważne dla tego miasta. („dla czego?” – dla miasta)

Po kilkunastu takich zdaniach rozróżnienie „dlatego” / „dla tego” staje się odruchowe. Warto od czasu do czasu przejrzeć swoje stare wypracowania czy notatki i poprawić pojawiające się tam błędy – takie samodzielne „redagowanie po fakcie” bardzo szybko porządkuje nawyki językowe.