Nie z czasownikami – kiedy łącznie, kiedy osobno?

„Nie z czasownikami” wydaje się prostą zasadą: prawie zawsze osobno. Problem zaczyna się, gdy pojawiają się imiesłowy, utarte czasowniki typu „niedowidzi” czy formy na pograniczu czasownika i przymiotnika. W szkole często podaje się jedno zdanie i zostawia ucznia z masą wyjątków.
Poniżej zebrano najważniejsze reguły, wyjątki i typowe pułapki – tak, żeby dało się rzeczywiście z nich korzystać przy pisaniu wypracowań, maili i prac domowych.

Podstawowa zasada: „nie” z czasownikami osobno

Najpierw to, co najważniejsze i najprostsze. Zwykłe, osobowe formy czasownika (odmieniające się przez osoby: ja, ty, on…) pisze się z „nie” zawsze osobno:

nie lubię historii
nie będę czytać
nie zrobił zadania
nie pisz tak niedbale

Dotyczy to wszystkich czasów i trybów:

czas teraźniejszy: nie idę, nie piszesz
czas przeszły: nie poszedł, nie napisała
czas przyszły: nie będę mówić, nie zrobią
tryb rozkazujący: nie rób, nie mów, nie piszcie

Zasadę warto mieć w głowie bardzo jasno: „nie” z czasownikami osobowymi pisze się osobno w ponad 99% przypadków.

To właśnie tę wersję szkoła powtarza na okrągło: „nie z czasownikami piszemy rozdzielnie”. Problem w tym, że w praktyce dochodzą imiesłowy i kilka typów utartych wyrazów. I tam zaczynają się schody.

Imiesłowy – tu reguła się odwraca

Imiesłów to forma pośrednia między czasownikiem a przymiotnikiem/przysłówkiem. W kontekście „nie” ważne są dwa typy:

imiesłów przymiotnikowy – „czytający”, „zrobiony”
imiesłów przysłówkowy – „czytając”, „zrobiwszy”

Imiesłowy przymiotnikowe: „nie” łącznie

Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się jak przymiotniki: „czytający / czytająca / czytające”, „zrobiony / zrobiona / zrobione”. Z „nie” pisze się je łącznie, tak jak zwykłe przymiotniki:

nieczytający lektury uczeń
nieprzeczytana książka leży na biurku
niesprawdzona praca klasowa
niezrobione zadanie domowe

Można to sprawdzić prostym testem: jeśli da się w to miejsce wstawić zwykły przymiotnik, imiesłów zachowuje się jak przymiotnik, więc przyjmuje jego reguły pisowni.

Porównanie:

niezrobione zadanie – podobnie jak „trudne zadanie”
nieprzeczytana powieść – jak „długa powieść”

W kontekście szkolnym imiesłowy przymiotnikowe często pojawiają się w opisach postaci, miejsc, stanów psychicznych. Warto więc od razu utrwalić formy łączne.

Imiesłowy przysłówkowe: „nie” osobno

Imiesłowy przysłówkowe kończą się na -ąc, -wszy, -łszy: „czytając”, „zrobiwszy”, „wysłuchawszy”. Z „nie” pisze się je rozdzielnie:

nie czytając uważnie, łatwo coś przeoczyć
nie słuchając, tracisz sens wypowiedzi
nie skończywszy zadania, wyszedł z lekcji

Te formy można zastąpić równoważnikami zdań:

nie czytając → gdy nie czytasz
nie słuchając → gdy nie słuchasz

A skoro odpowiadają zwykłym czasownikom osobowym, zachowują także ich zasadę pisowni z „nie” – osobno.

„Nie” tworzące nowe czasowniki – pisownia łączna

Istnieje grupa czasowników, w których „nie” jest już na stałe wbudowane w rdzeń wyrazu i tworzy nowe znaczenie. Bez „nie” wyraz też istnieje, ale znaczy coś zupełnie innego:

niedomagać – czuć się słabo, chorować; „domagać” – żądać czegoś
niepokoić – martwić, wzbudzać niepokój; „pokoić” – uciszać, uspokajać
niedowidzić – słabo widzieć; „dowidzieć się” – uzyskać informację

W takich przypadkach „nie” działa jak przedrostek nie-, a czasownik jest osobnym słowem, które trzeba po prostu znać:

On ostatnio niedomaga.
Ta sytuacja mnie niepokoi.
Babcia trochę niedowidzi.

Gdy „nie” zmienia znaczenie czasownika i razem z nim tworzy nowe słowo, zazwyczaj mamy do czynienia z pisownią łączną.

W praktyce szkolnej pojawia się to głównie w dyktandach i tekstach użytkowych. Warto mieć świadomość, że takich czasowników jest sporo i najlepiej traktować je jak zwykłe słówka do opanowania – razem z pisownią.

Forma „nie ma” – osobno, mimo że brzmi jak jedno słowo

Jednym z najczęstszych miejsc wątpliwości jest konstrukcja „nie ma”. W języku potocznym brzmi prawie jak jedno słowo, ale zapisuje się ją rozdzielnie:

nie ma go w domu
nie ma sprawy
nie ma problemu

Dlaczego? Forma „ma” to normalny czasownik („mieć”), tylko użyty w wyrażeniu bezosobowym. Funkcjonuje jak równoważnik:

nie ma go → on nie jest obecny
nie ma problemu → problem nie istnieje

W szkolnych wypracowaniach forma „nie ma” pojawia się bardzo często, np. w wnioskach typu: „Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie”. Tu również obowiązuje zasada ogólna – „nie” z czasownikiem osobowym pisane osobno.

„Nie” z czasownikami modalnymi i złożonymi

Czasowniki modalne („móc”, „musieć”, „chcieć”) i czasowniki złożone (z przyimkami) podlegają tej samej regule co inne czasowniki osobowe – „nie” pisze się osobno:

nie mogę przyjść na spotkanie
nie musisz się martwić
nie chcą rozmawiać
nie wchodzę w to
nie wychodzę z domu po zmroku

Nawet jeśli cała konstrukcja brzmi jak jedno zrośnięte wyrażenie (np. „niewychodzęzdomu”), w pisowni „nie” pozostaje osobno od orzeczenia.

„Nie” z bezokolicznikiem: też osobno

Bezokolicznik („czytać”, „pisać”, „robić”) to również forma czasownika, więc z „nie” zachowuje się tak samo – pisownia rozdzielna:

nie czytać lektur to zły pomysł
nie pisać prac domowych oznacza kłopoty
nie robić notatek to proszenie się o problemy na sprawdzianie

Te konstrukcje często pojawiają się w wypowiedziach argumentacyjnych („Nie pisać planu pracy to błąd” itp.). Warto pilnować pisowni rozdzielnej, bo w szybkich notatkach łatwo zastosować automatyzm z przymiotnikami („niedobry”, „nieczytelny”) i przypadkowo zlać „nie” z czasownikiem.

Jak odróżnić czasownik od przymiotnika w praktyce?

W szkolnych zadaniach często trzeba zdecydować, czy coś jest jeszcze czasownikiem, czy już przymiotnikiem lub imiesłowem przymiotnikowym. Od tego zależy pisownia z „nie”. Kilka praktycznych testów pomaga wyjść z kłopotu.

Test odmiany: czy da się odmienić „jak przymiotnik”?

Jeśli dana forma daje się odmienić jak przymiotnik (rodzaj, liczba, przypadek), mamy do czynienia z przymiotnikiem lub imiesłowem przymiotnikowym → pisownia łączna z „nie”:

niezrobiony, niezrobiona, niezrobone
nieczytany, nieczytana, nieczytane
nieprzeczytany, nieprzeczytana, nieprzeczytane

Gdy forma się nie odmienia (albo odmienia się przez osoby, czasy) – to nadal czasownik → pisownia rozdzielna.

Test zastępowania: „jaki?” vs „co robi?”

Jeśli forma odpowiada na pytanie „jaki?”, jest bliżej przymiotnika, więc z „nie” zwykle pisze się ją łącznie:

jaki uczeń? → nieuważny (przymiotnik)
jaka książka? → nieprzeczytana (imiesłów przymiotnikowy)

Jeśli odpowiada na pytanie „co robi?”, mamy do czynienia z czasownikiem (lub konstrukcją czasownikową) → pisownia rozdzielna:

co robi? → nie czyta
co robi? → nie odrabia lekcji

W praktyce szkolnej te proste pytania często wystarczają, żeby rozstrzygnąć większość wątpliwości ortograficznych z „nie”.

Typowe pułapki w pracach szkolnych

W wypracowaniach i rozprawkach pojawia się kilka charakterystycznych miejsc, gdzie uczniowie mylą pisownię „nie z czasownikami”. Warto je zawczasu „wyłapać”.

Wstępy i zakończenia: wyrażenia typu „nie da się jednoznacznie stwierdzić”, „nie można tego ocenić” – tu zawsze pisownia rozdzielna.
Opisy bohaterów: „nieprzeczytana książka” (imiesłów przymiotnikowy – łącznie) kontra „nie czytał książki” (czasownik osobowy – osobno).
Oceny i wartościowanie: „bohater był niezdecydowany” (przymiotnik – łącznie) vs „bohater nie zdecydował się odejść” (czasownik – osobno).
Opis stanów: „niedomagał” (czasownik z przedrostkiem, osobne słowo – łącznie) vs „nie czuł się dobrze” (zwykły czasownik osobowy – osobno).

Warto zwracać uwagę na to, czy „nie” tylko zaprzecza czynność („nie zrobił”), czy raczej tworzy nową cechę („niedobry”, „nieuważny”, „niedomagający”). W tym drugim przypadku szybciej pojawia się pisownia łączna.

Podsumowanie zasad „nie” z czasownikami

Dla porządku można zebrać najważniejsze reguły w jednym miejscu:

Zwykłe czasowniki osobowe (odmienne przez osoby): „nie piszę”, „nie poszedł”, „nie będziemy” – zawsze osobno.
Bezokoliczniki: „nie robić”, „nie czytać”, „nie pisać” – osobno.
Imiesłowy przymiotnikowe („czytający”, „zrobiony”): „nieczytający”, „niezrobiony” – łącznie.
Imiesłowy przysłówkowe („czytając”, „zrobiwszy”): „nie czytając”, „nie skończywszy” – osobno.
Utrwalone czasowniki z przedrostkiem „nie-”: „niedomagać”, „niepokoić”, „niedowidzić” – łącznie, ale wymagają sprawdzenia w słowniku.
Konstrukcja „nie ma” w znaczeniu „nie istnieje, nie jest”: „nie ma wyjścia” – osobno.

Świadomość, że „nie z czasownikami” to nie tylko jedno zdanie z podręcznika, lecz zestaw dość prostych, ale konkretnych reguł, bardzo pomaga w pisaniu. Zamiast zgadywać, wystarczy najpierw rozpoznać formę (czasownik? imiesłów? przymiotnik?), a dopiero potem decydować o pisowni. Taki automatyzm szybko przekłada się na mniej czerwonych kresek w zeszycie i większą swobodę w formułowaniu myśli na piśmie.